Самира Кентриќ: Сите што живееме во ова време треба да зборуваме за ова време

Самира Кентриќ е словенечка илустраторка и авторка, која потекнува од Босна и Херцеговина. За време на војната, кога била тинејџерка, со родителите имигрираат во Словенија и темата на имиграцијата ќе ја обележи како авторка.

Со нејзиното творештво се запознав преку одличниот графички роман „Адна“ (за кој пишував тука), кој пред две години излезе во издание на „Чудна шума“, а во превод на македонски на Дарко Спасов.

Минатата недела Самира беше гостинка на фестивалот „Yes“ во Скопје, па ја искористив можноста да се навратам на овој ангажиран роман со визуелен јазик остар и прецизен како скалпел и да поразговарам со неа.

Кога сфати дека сакаш да бидеш илустраторка и колку време помина додека почна да илустрираш?

Цртав од мала и кога имав тринаесет години сакав да се запишам во средно уметничко училиште, но не го положив приемниот испит. И тогаш целосно го оставив цртањето, затоа што си помислив дека не знам да цртам. Во тие години тоа така ти се чини. Но по три дена цртањето почна толку да ми недостига што си реков дека нема врска што не ме бива кога сакам да цртам. Тогаш решив дека ќе цртам па дури и да не можам да живеам од тоа, но подоцна сè си дојде на свое место.

Уште еднаш отидов на испитот и го положив, па потоа се запишав и на Ликовна академија и веднаш по завршувањето почнав да цртам за весници. Отсекогаш ме интересирала политиката. Моите родители се од Босна и кога почна војната јас бев во тинејџерски години, така што тоа многу ме погоди. Тогаш почнав да следам сè што се случува и така некако се одлучив да се занимавам и со идеологија, и со цртање и природно дојде да почнам да цртам визуелни политички коментари за весниците.

А кога почна да соработуваш со издавачите?

Тоа беше малку подоцна, по неколку години. Прво почнав како илустраторка на корици. И бидејќи уште се занимавав со политички теми, тие корици беа претежно за книги од областа на хуманистиката. И потоа сфатив дека во нашето општество ако го работиш тоа, обично никој не те прашува што мислиш и не си толку присутен како некој што има нешто да каже. Обично тоа им е оставено на писателите и режисерите.

И во одреден момент сфатив дека иако на некоја книга ѝ посветувам повеќе внимание – не само на корицата, туку и на сè внатре – дури и повеќе од авторот што ја напишал, упорно сум во позадина. И тоа почна малку да ми пречи. А од друга страна, имав и приказни што ми се чинеше дека морам да ги раскажам.

И така некако спонтано, иако можеби и не до толку, бидејќи тоа беше во времето кога почна економската криза, во 2008-2009 година, имав малку повеќе слободно време и решив да почнам.

Која е разликата во процесот на работа кога илустрираш туѓа книга и кога работиш на целосно своја?

Па е и слично, и различно. Кога илустрирам туѓа книга, секогаш сакам да се потрудам, но сепак има некои тематики кои ми се поблиски од некои други. Секогаш сакав кога тематиката на некој автор ми е блиска и сметав дека тука можам да направам нешто навистина добро. Меѓутоа, по толку години во оваа работа гледам дека тоа, просто, не е така.

Меѓутоа, кога работам на свое дело, на некој начин, полесно е во тој поглед што го нема тој притисок дали тоа што го правам ќе му се допадне на авторот, а од друга страна потешко е да се одлучи дали тоа што сама сакам да го цртам е релевантно. Кога некој друго бара од тебе, тоа секогаш е релевантно, а кога зависиш од самиот себеси, секогаш се прашуваш дали е тоа потребно. Сепак, различно е со пишувањето и цртањето. За мене цртањето е нешто што морам да го правам. Цртам цело време, а пишувам само кога навистина ми се чини дека треба и нешто да се каже.

Ајде сега да позборуваме за твоите графички романи. Што е тоа што доаѓаше прво – дали беше идеја, приказна или илустрации кои на некои начин се поврзуваа?

Па некако и двете, ама веројатно прво ми доаѓа не толку приказната, туку идејата. Мојата прва книга „Балканалии“ е автобиографска и имав идеја да го прикажам растењето во добата во којашто растев, но не растење во смисла на карактерот, туку во рамки на општеството. Во таа идеја всушност никогаш немав јасна приказна, само некако знаев што ми е важно да ставам и така излезе. И ми остана навиката од политичките коментари, каде што во една слика треба да кажеш сè, и иако во книгата нема таква потреба, вртиш следна страница, ми останува идејата дека една слика мора да каже сè. Па, така, тие флешови што ги имам, ги составувам. Тоа е мојот начин.

„Адна“ е твојот трет графички роман, единствената твоја книга што ја имаме на македонски, а кој е продолжение на твојата втора книга, „Писмо до Адна“. Што ги поврзува, а што ги одвојува овие две книги?

Па, многу се различни. Прво настана малата книгичка „Писмо до Адна“ која ја цртав на компјутер, така што стилот е целосно поразличен. Во приказните најголемата разлика е во тоа што „Писмо до Адна“ зборува за мало девојче кое можеби не е жртва, ама затоа што е дете околината ѝ кажува каде ѝ е местото. Кога го завршив тоа дело почувствував некој вид одговорност кон ова девојче што сама го измислив – одговорност да добие глас.

Издавачот се брзаше да ја издаде „Писмо до Адна“ и имав помалку од половина година за да ја направам, но сепак мислам дека излезе добро. Тоа за што говори книгата е истото тоа што се појавуваше по медиумите во тоа време. Тогаш почна балканската бегалска рута и цело време следев како медиумите известуваат за тоа што се случува и тоа толку ме иритираше што решив да напишам книга токму за тоа.

Иако издавачот претходно имаше идеја да направиме феминистичка книга за плурализмот во Словенија, кога почна балканската рута се договоривме дека во тој момент ништо не е поважно од тоа. Целосно го сменивме концептот, а беше сменет и концептот на тековниот книжевен фестивал.

Баш интересно. Инаку, ликот на Адна, кој си го создала тогаш, во „Адна“ станува еден комплексен лик кој се развива низ книгата и цело време се прашував дали си црпела инспирација од конкретни приказни на конкретни луѓе или во голема мера е резултат на твојата фантазија?

Не дојде романот сам од себе, имав многу инспирација. Живеам и работам со бегалци уште од тинејџерските години. Кога почна војната во Босна, ние имавме куќа во Словенија и многу наши роднини тогаш живееја со нас, така што и тогаш поминував многу време со децата и возрасните кои беа бегалци, а и подоцна на мојот професионален пат многу често правев работилници и некои други активности со бегалците. Тоа што го имам забележано е дека не постои нешто такво како типичен бегалец – тоа го нема.  Така, кога го создавав ликот на Адна знаев дека мора да биде автентичен и да нема ништо генерализирачко во неа. Има тука многу искуства што ми биле раскажани и многу нешта кои сум ги видела низ работата.

Адна во одреден момент од животот почнува смислата на постоењето да ја гледа во борбата. Дали и смислата на твојот живот, преку твоите визуелни политички коментари, преку твоите книги, ја гледаш во борбата против институционализираното зло?

Па и не баш. Јас се доживувам повеќе како бонвиван. Многу работам затоа што навистина уживам во работата, но не сум окупирана со идејата за „фајтерството“. Имам многу блиски другарки и другари кои се активисти и гледам дека има разлика меѓу нас. Јас знам да уживам и затоа тоа и го ставив во текстот – одлично е, кул е да се имаат тие особини и таквите личности кои се борат, но ми се чини дека може да биде и насилно од својата околина да се очекува да биде ангажирана исто како тебе. Го немаат сите тоа во себе и мислам дека и не треба да го имаат.

Сепак, ова е ангажирана книжевност. А да се создава ангажирана книжевност за мене е тешко како одење по јаже , зашто лесно е да се падне во провалијата на памфлетноста. Но, ти успешно балансираш од почетокот до крајот на романот. Како ја одржуваш таа рамнотежа?

Добро е што освен работите што ги ставам во книги, објавувам мои дела и во медиумите, така што… не е сè за во книга. Но, ми се има случено уредник да ми забележи дека некои слики се премногу актуелни. Кога ќе ставам внатре политичари десничари, разбирам, тоа е актуелно, а книгата ќе излезе за една година и веќе по десет, кога некој ќе ја чита можеби нема да знае кои се тие луѓе. Одлучив дека мојот одговор е, сепак, дека тоа не ми се чини многу проблематично. Бидејќи не гледам на себе како на уметница чие дело треба да остане по неа. Немам таква желба, живеам во ова време и најважно ми е сите ние што живееме во ова време да зборуваме за ова време. Па што ако тоа не биде актуелно за десет години!

Дали сметаш дека темата на имигрантите, која е и твоја лична тема, те има обележано како авторка? Дали размислуваш да пишуваш за нешто друго?

Па да, ме има обележано. Ама јас ја доживувам мојата улога во општеството каде што живеам и работам така што сметам дека има уште неколку тематики во рамки на кои обично ме викаат и во кои мислам дека сум компетентна. Многу имам работено во областа на феминизмот и во областа на малцинствата. И тоа ми е доволно. Тоа е мојата територија.

Од друга страна, сега напишав книга за видот, за тоа како гледаме од биолошки и антрополошки аспект: што значи да се гледа, како се развива видот, како гледаат животните, кои животни како ги гледаме… Целосно поинаква тема која ме интересира како феномен затоа што сум визуелна уметница. Теориски почнав да се занимавам и со воената пропаганда, како сликите што се користат таму влијаат на нас, што има на тие слики, што влијае… па почнав со визуелна анализа и веќе напишав нешто за тоа.

Но, сепак, темата за бегалците… по „Писмо до Адна“ и „Адна“ се чувствувам покомпетентна кога пишувам за нешто стварно. Ова е фантазија, но е на подлога на искуство и чувствувам дека ми оди подобро, дека сум ангажирана кога станува збор за нешто што е реално.

И баш изминативе години многу одам во Босна, во селото на мајка ми, Билјани, во северозападниот дел. Во селото за време на војната ги убиле сите мажи над 16 години, и оние кои биле тогаш постари од мене една година. И сега постојано се враќам таму, кај тоа што има останато – речиси само постари жени и мојата генерација којашто преживеала. По војната има економска девастација.

Колку жители имало селото?

Не знам колку биле, ама убиле околу 230 мажи. Веројатно 600-700. Пред десет години тоа село имаше 70 куќи, а сега има само седум жители. Тоа е тоа што е останато. Таа слика ја гледам со години, одам таму и седам во друштво на тие жени, седам и кога доаѓаат економските мигранти, мојата генерација која се враќа, и посматрам што направила прво воената, па економската девастација во тоа село. Најинтересна ми е комуникацијата меѓу жените што се останати во селото. Сè и сешто се имало случувано таму, па и предавства. А жените од селото сè до крајот на војната мислеле дека нивните мажи, браќа, синови… се живи и се во логор. Не знаеле дека биле убиени истиот ден кога ги одвеле. Го дознале тоа по завршувањето на војната. Се восхитувам на моќта на тие жени што остануваат таму и продолжуваат да живеат.

На твојот сајт стои дека те интересираат „судбините на луѓето“. Што мислиш дека најмногу ги детериминира овие судбини?

Интересно ми е што на прашањево веднаш помислувам на моите тројца внуци. Сестра ми има три сина, ги гледам тие деца од раѓање досега и никако не можам да се решам, затоа што толку многу карактер доаѓа со нас уште кога ќе се родиме, а потоа влијае и сè што ќе ни се случи, па каква е околината, така што не би можела да се решам дали е посилна околината или твојот карактер. Не знам, сè уште не знам.

 А би можела ли некако да ја опишеш твојата судбина?

Можам да кажам дека сум задоволна. Отсекогаш сакав само да можам да живеам од тоа што сакам да го работам. За мене тоа е доволно.