Симона Јованоска: Отстапките од нормалното го трасираат патот кон промените

По дебитантската збирка раскази „Ги најдов во длабокото“ од 2015 година, по која следуваа два романи и една книга за деца, Симона Јованоска се враќа на расказите со новата збирка „Ништо нормално“ (издание на „Или-или“, излезена од печат минатата недела). Насловот е провокативен, какви што се и самите раскази, затоа што во својот фокус го имаат токму: нормалното.

За (не)нормалното во расказите, во пишувањето, во светот, во животот, како и за ненормално доброто во расказите што ѝ се омилени – и нејзините, и на други автори – нормално, муабетиме со Симона.  

Се врати на расказите, м? На моите омилени твои дела 😊 Како се чувствуваш сега, откако ја заврши збирката и можеме да ја држиме во раце како книга?

Да, официјално се вратив по 11 години и уф, чувствувам измешани чувства. Од една страна е севкупното задоволство од тоа како се нижеа идеите за време на пишувањето. За среќа, инспирацијата ми беше пуштена на најјако! Освен наградените кои беа напишани порано, пишував во текот на изминатата 2025-та година којашто беше трансформативна за мене и терапевтското дејство што го имаше пишувањето се покажа како непроценливо.

Дополнително, можеби повеќе отколку што треба, уживав и во процесот на корекции (уредникот и издавач Ненад Стевовиќ ми е сведок!) зашто многу сакав да имам квалитетна збирка што ќе резонира со читателите и верно ќе ја отсликува мојата автентичност. Од друга страна, кога пишувате раскази, секогаш има едно мало гласче што ви вели: „ај уште еден расказ, ај уште ова, ај уште она“, ама научив да го пренасочувам кон други полиња на коишто, исто така, им е потребен „креативен допир“.

Имаш ли некој унифициран начин на создавање на расказите – да ти дојде слика, лик, ситуација.., па да ги развиваш во одредена насока… – или секој е приказна за себе?

Иницијалната идеја за расказот ми е секогаш инстинктивна. Нешто ќе слушнам, видам, прочитам и ако во тој момент ме погоди, трогне или ми се вреже во главата, почнувам да го мислам и да го ставам во различни сценарија. Понатака си ја следам возбудата – колку сум поблиску до она што ме „вози“ и ми се допаѓа, толку повеќе ме пука адреналин, односно, кога мене ме возбудува приказната, знам дека сум на прав пат и точно на каде треба да одам.

Има раскази коишто произлегле од запишана мисла во мобилен, некои произлегле од ликот што ми се видел необичен, а некои во збирката се инспирирани од лични настани, адаптирани со фиктивни елементи. Пишувам прецизно и директно, со контролиран и доследен израз. Нишката што ги поврзува веројатно може да се извлече на крајот, кога збирката е компактна, а тоа би било чувството со коешто ве остава откако ќе ја прочитате и препознаете нешто од себеси и светот.

Низ збирката во повеќе наврати, а и во самиот наслов се тематизира „нормалното“. Кое е првото чувство што ти се јавува кога ќе го слушнеш овој збор? 

Во најширока смисла, „нормалното“ е некаков репер што му помага на општеството да функционира и да воспостави заеднички ритам. Тоа создава чувство на предвидливост и разбирање, но не е апсолутна категорија туку се обликува од личното искуство, културата и контекстот. Токму затоа, кога ќе го слушнам зборот „нормално“, првата реакција ми е: во однос на што, за кого и кој го одредува? Наместо да го прифатам како нешто апсолутно, имам потреба да го преиспитам и да се отворам кон различни перспективи. Верувам дека токму отстапките од „нормалното“ го трасираат патот кон промените, а тие, според мене, се секогаш добредојдени.

Имаш ли омилен расказ? Или два, три…? Немој само да ми речеш дека расказите се како деца и дека сите ги сакаш подеднакво! 😀 

Не знам како е кај другите автори и авторки, ама јас односот со расказите го градам уште додека ги пишувам, па така, со некој расказ може да биде комплицирано, со друг да биде опуштено, а со трет забавно како возење на луда железница. Секој ми буди поинакви чувства, и во процесот, но и сега од дистанца, и тоа поради различни причини.

Драги ми се наградените раскази, особено „Кажи му на кучето“. Драги ми се и личните раскази „Железничар“ и „Утеха“ коишто ги посветив на моите починати дедовци. Уживав додека го пишував „Ретка билка“ и со сигурност можам да кажам дека ми е меѓу омилените, а особено симпатичен ми е и „Тајни животи“ којшто го коригирав до самиот крај. Првиот расказ „Чудни нешта во Делчево“ имаше многу, многу корекции коишто ги правев, пред сè, во главата, па на хартија, и кога конечно дојдов до крајната верзија, бев многу задоволна и мило ми е што со него ја отвораме збирката.

Што е тоа што вештачката интелигенција никогаш нема да може да го напише како што ќе можат писателите?

Мислам дека една од најважните карактеристики на човекот, кога зборуваме за споредба со вештачката интелигенција, е токму човечката длабочина на емпатијата. Низ интимните, но и пошироките, животни искуства, човекот гради една уникатна перспектива што само тој може да ја донесе. Писателите длабоко се поврзуваат со своите емоции, разбираат и ја изразуваат болката, радоста, како и оние ситни, често незабележителни детали од секојдневието. Иако ВИ може да генерира текстови кои звучат точно, прецизно, па дури и поетски, тие секогаш се базирани на статистички обрасци, а не на вистинско, лично доживување. Еден писател, напротив, црпи од своите чувства, сеќавања, желби и стравови, но и од светот околу него. Затоа, човечката длабочина, емпатијата и контекстот што произлегуваат од личниот живот, се нешто што ВИ не може да го репродуцира на истиот, исконски, интимен начин, барем не во 2026-та година.

Во светов во кој живееме, кога нè утепуваат ужасни вести и слики од тоа што сè се способни луѓе да им прават на други луѓе – и во пошироки светски рамки, и во нашиве тесни граници – верувам дека на секој здраворазумен човек му надоаѓа чувство на обемна бесмисла. Како ти влијае тебе сето тоа? И каде ја гледаш тука сопствената улога како писателка?

Да, ова е сериозен проблем на којшто наидувам и како авторка, а пред сè како човек. Секогаш кога ќе се соочиме со колективна траума, првото нешто што ми „страда“ е смислата, односно прашањето: зошто го правам ова? Ме надвладува чувство на беспомошност и пишувањето, во споредба со трагедиите околу нас, понекогаш ми изгледа минорно, речиси како шега.

Но со текот на времето сфатив дека токму во тие моменти се тестира улогата на литературата. Пишувањето не може да ги спречи трагедиите, но може да помогне да ги разбереме, да ги именуваме и да не дозволиме да бидат заборавени. Кога светот изгледа хаотичен и суров, литературата е еден од ретките простори каде што можеме да поставиме прашања, да покажеме човечност и да создадеме смисла. Затоа, наместо целосно да се повлечам, се обидувам да го прифатам чувството на бесмисла како неизоставен дел од процесот. Тоа е некаков морален немир што ме потсетува дека не смееме да се помириме со неправдите и страдањата. Важно е од која позиција пишуваш и на која страна на историјата ќе застанеш.

Смислата ми се враќа кога ќе добијам порака од читател или читателка коишто ме потсетуваат дека ова го правам за сите нас, за луѓето што читаат.

За крај, три ненормално добри раскази што те имаат разнесено и кои можеби се виновни за тоа што те влече овој жанр? 

Многу размислував за ова прашање и не можам да изберам само три раскази 🙂 . Но, можам да изберам неколку збирки кои, откако сум ги прочитала, ме треснале од земја и промениле нешто суштинско во мене. Би ги издвоила збирките на Јуриј Мамлеев „Вампир-психопат“ и „Потопи ми ја главата“ коишто изминатото лето ги читав одново и уште повеќе ми се допаднаа. Потоа, збирката „Остров на пладне“ од Хулио Кортасар, особено расказот „Јужниот автопат“. Секогаш неизмерно уживам во книжевниот опус на Виктор Пелевин, па така и во збирката „Синиот фенер“ – расказот „Животот и патешествијата на шупата број XXII“! „Фикции“ од Хорхе Луис Борхес ми го смени пристапот кон расказите, благодарение на неговото мајсторство станав поотворена кон овој книжевен жанр, а особено во сеќавање ми има останато расказот „Формата на мечот“. Секогаш се забавувам со расказите на Даниил Хармс, а летово уживав и во расказите на Фланери О’Конор, особено во „Тешко ќе најдеш добар човек“. И, за крај, познатата кратка басна за жабата и шкорпијата што, од време на време, многу силно ме штипе.

Насловна фотографија: Наташа Атанасова